गणेश चतुर्थी हा महाराष्ट्रातील सर्वाधिक उत्साहाने साजरा होणाऱ्या सणांपैकी एक आहे. भाद्रपद महिन्यातील शुक्ल पक्षाच्या चतुर्थीला भगवान श्री गणेशाची स्थापना करून बुद्धी, विवेक, आरोग्य आणि मंगल जीवनासाठी प्रार्थना केली जाते.
गणपतीचे आगमन म्हणजे केवळ धार्मिक उत्सव नाही. घरातील सर्व सदस्यांना एकत्र आणणे, समाजात सहकार्य वाढवणे, कला-संस्कृतीला प्रोत्साहन देणे आणि प्रत्येक नवीन कार्याची सुरुवात विचारपूर्वक करणे, हा या उत्सवाचा व्यापक संदेश आहे.
2026 मध्ये गणेश चतुर्थी सोमवार, 14 सप्टेंबर रोजी साजरी केली जाईल. महाराष्ट्रातील शहरानुसार गणपती स्थापना आणि मध्यान्ह पूजेच्या मुहूर्तामध्ये काही मिनिटांचा फरक आहे.
गणेश चतुर्थी 2026 तारीख आणि तिथी
| विवरण | दिनांक आणि वेळ |
|---|---|
| गणेश चतुर्थी | सोमवार, 14 सप्टेंबर 2026 |
| चतुर्थी तिथी प्रारंभ | 14 सप्टेंबर 2026 रोजी सकाळी 7:06 |
| चतुर्थी तिथी समाप्त | 15 सप्टेंबर 2026 रोजी सकाळी 7:44 |
| गौरी आवाहन | गुरुवार, 17 सप्टेंबर 2026 |
| गौरी पूजन | शुक्रवार, 18 सप्टेंबर 2026 |
| गौरी विसर्जन | शनिवार, 19 सप्टेंबर 2026 |
| अनंत चतुर्दशी आणि मुख्य गणेश विसर्जन | शुक्रवार, 25 सप्टेंबर 2026 |
गणेश चतुर्थी 2026 पूजा मुहूर्त
गणपतीची स्थापना आणि मुख्य पूजा मध्यान्ह काळात करणे पारंपरिकदृष्ट्या योग्य मानले जाते. सूर्याचे स्थान आणि सूर्योदयाची वेळ शहरानुसार बदलत असल्यामुळे पूजेचा मुहूर्तही वेगळा असतो.
| शहर | मध्यान्ह गणेश पूजा मुहूर्त |
|---|---|
| मुंबई | सकाळी 11:20 ते दुपारी 1:48 |
| पुणे | सकाळी 11:16 ते दुपारी 1:44 |
| नाशिक | सकाळी 11:17 ते दुपारी 1:44 |
| कोल्हापूर | सकाळी 11:15 ते दुपारी 1:42 |
| नागपूर | सकाळी 10:55 ते दुपारी 1:23 |
| छत्रपती संभाजीनगर | सकाळी 11:10 ते दुपारी 1:38 |
टीप: पंचांग पद्धती, स्थान आणि सूर्योदयाच्या वेळेनुसार मुहूर्तामध्ये थोडा फरक असू शकतो. अंतिम पूजेपूर्वी आपल्या शहराचे स्थानिक पंचांग किंवा कुलपुरोहितांचा सल्ला घ्यावा.
गणेश चतुर्थीचे धार्मिक महत्त्व
भगवान गणेशाला प्रथमपूज्य, विघ्नहर्ता, बुद्धिदाता आणि गणांचा अधिपती मानले जाते. कोणत्याही धार्मिक किंवा मंगल कार्याच्या सुरुवातीला गणपतीचे स्मरण करण्याची परंपरा आहे.
गणेश चतुर्थीच्या पूजेमागे पुढील आध्यात्मिक भावना आहेत:
- बुद्धी: योग्य आणि अयोग्य यातील फरक समजण्याची क्षमता.
- विवेक: भावनेच्या भरात निर्णय न घेता विचारपूर्वक कृती करणे.
- विघ्नांवर मात: अडचणींपासून पळण्याऐवजी त्यांचा धैर्याने सामना करणे.
- नवीन सुरुवात: मागील चुका स्वीकारून योग्य दिशेने पुढे जाणे.
- नम्रता: ज्ञान, पैसा किंवा यश मिळाल्यानंतरही अहंकार टाळणे.
गणपतीची उपासना म्हणजे प्रत्येक अडथळा चमत्काराने दूर होण्याची अपेक्षा नव्हे. ती अडचणी समजून घेण्याची बुद्धी आणि योग्य प्रयत्न करण्याची शक्ती मागणारी साधना आहे.
गणेश चतुर्थीचे सांस्कृतिक महत्त्व
महाराष्ट्रात गणेशोत्सव हा धार्मिकतेसोबत सामाजिक आणि सांस्कृतिक एकतेचा उत्सव आहे. घरगुती गणपतीपासून सार्वजनिक मंडळांपर्यंत विविध प्रकारे तो साजरा केला जातो.
सार्वजनिक गणेशोत्सवात पारंपरिक आरती, कीर्तन, भजन, व्याख्याने, नाटक, संगीत, चित्रकला आणि सामाजिक उपक्रम आयोजित केले जातात. अनेक मंडळे रक्तदान, आरोग्य तपासणी, शैक्षणिक मदत, अन्नदान आणि पर्यावरण जागृतीचे कार्यक्रमही करतात.
त्यामुळे गणेशोत्सव भक्तीबरोबरच समाजसेवा, लोकसहभाग आणि सांस्कृतिक अभिव्यक्तीचे माध्यम बनतो.
गणेश चतुर्थीच्या पूजेची तयारी
पूजेच्या आदल्या दिवशी घर आणि देवघर स्वच्छ करावे. गणपती बसवण्यासाठी स्वच्छ, स्थिर आणि शक्यतो उंच जागा निवडावी.
मखर आणि सजावटीसाठी कागद, कापड, फुले, पाने, बांबू आणि पुनर्वापर करता येणारे साहित्य वापरावे. थर्माकोल, प्लास्टिक आणि पाण्यात न विरघळणाऱ्या वस्तूंचा वापर टाळावा.
गणपती पूजेसाठी आवश्यक साहित्य
- शाडू मातीची किंवा पर्यावरणपूरक गणेशमूर्ती
- स्वच्छ पाट किंवा चौरंग
- लाल किंवा पिवळे वस्त्र
- कलश, पाणी आणि नारळ
- हळद, कुंकू, चंदन आणि अक्षता
- दूर्वा आणि ताजी फुले
- धूप, दीप, कापूर आणि वात
- जानवे किंवा यज्ञोपवीत
- विड्याची पाने आणि सुपारी
- फळे आणि दक्षिणा
- मोदक, लाडू किंवा सात्त्विक नैवेद्य
- आरतीचे ताट
सर्व साहित्य उपलब्ध नसले तरी साध्या पद्धतीने फूल, दूर्वा, दीप आणि नैवेद्य अर्पण करून पूजा करता येते.
गणेश स्थापना कशी करावी?
1. पूजास्थान तयार करा
स्वच्छ पाटावर वस्त्र अंथरून त्यावर तांदूळ किंवा अक्षता ठेवा. त्यानंतर गणेशमूर्ती सावधपणे स्थापित करा.
2. दिवा प्रज्वलित करा
तुपाचा किंवा तेलाचा दिवा लावून पूजा निर्विघ्न पूर्ण होण्यासाठी प्रार्थना करा.
3. संकल्प करा
हातात पाणी, अक्षता आणि फूल घेऊन आपल्या कुटुंबाच्या कल्याणासाठी आणि गणेशपूजेसाठी संकल्प करावा.
4. गणेशाचे ध्यान करा
वक्रतुण्ड महाकाय सूर्यकोटि समप्रभ।
निर्विघ्नं कुरु मे देव सर्वकार्येषु सर्वदा॥
5. आवाहन आणि स्थापना करा
ॐ श्रीमहागणाधिपतये नमः। आवाहयामि, स्थापयामि, पूजयामि।
मूर्ती आधीपासून घरातील देवघरात कायमस्वरूपी स्थापित असल्यास औपचारिक आवाहन करणे आवश्यक नाही.
6. पूजेचे उपचार अर्पण करा
श्रद्धेनुसार गणपतीला पुढील उपचार अर्पण करावेत:
- आसन
- पाद्य
- अर्घ्य
- आचमनीय जल
- स्नान किंवा प्रतीकात्मक जलशिंपण
- वस्त्र आणि यज्ञोपवीत
- चंदन, कुंकू आणि अक्षता
- फुले आणि दूर्वा
- धूप आणि दीप
- नैवेद्य
- तांबूल आणि दक्षिणा
मातीच्या किंवा रंगीत मूर्तीवर पाणी, दूध किंवा पंचामृत ओतू नये. फुलाने पाणी शिंपडून प्रतीकात्मक स्नान करावे.
7. दूर्वा अर्पण करा
स्वच्छ आणि ताजी दूर्वा अर्पण करताना म्हणावे:
ॐ गं गणपतये नमः।
परंपरेनुसार 21 दूर्वा किंवा दूर्वांच्या जुड्या अर्पण केल्या जातात. त्या उपलब्ध नसल्यास एक स्वच्छ जुडीही अर्पण करता येते.
8. नैवेद्य अर्पण करा
मोदक, लाडू, फळे किंवा घरात तयार केलेला सात्त्विक पदार्थ नैवेद्य म्हणून अर्पण करावा.
ॐ श्रीमहागणाधिपतये नमः। नैवेद्यं समर्पयामि।
9. मंत्रजप आणि स्तोत्रपठण करा
पूजेत पुढीलपैकी उपलब्ध पाठ म्हणता येतात:
- ॐ गं गणपतये नमः
- गणपती अथर्वशीर्ष
- संकटनाशन गणेश स्तोत्र
- गणेश गायत्री मंत्र
- गणपतीची बारा किंवा एकवीस नावे
10. आरती करा
महाराष्ट्रात “सुखकर्ता दुःखहर्ता” ही आरती विशेषतः म्हटली जाते. आरतीनंतर कापूर लावून सर्वांनी गणपतीला नमस्कार करावा.
गणेश चतुर्थीचा मुख्य मंत्र
ॐ गं गणपतये नमः।
अर्थ: भगवान गणपतीला नमस्कार असो.
हा मंत्र 11, 21 किंवा 108 वेळा म्हणता येतो. मोठ्या जपसंख्येपेक्षा स्पष्ट उच्चार आणि एकाग्रता अधिक महत्त्वाची आहे.
गणेश गायत्री मंत्र
ॐ एकदन्ताय विद्महे वक्रतुण्डाय धीमहि।
तन्नो दन्तिः प्रचोदयात्॥
अर्थ: आम्ही एकदंत गणेशाला जाणण्याचा प्रयत्न करतो आणि वक्रतुंडाचे ध्यान करतो. त्या गणेशाने आमच्या बुद्धीला योग्य प्रेरणा द्यावी.
गणपतीला कोणता नैवेद्य अर्पण करावा?
गणपतीला मोदक विशेष प्रिय मानले जातात. महाराष्ट्रात उकडीचे मोदक तयार करण्याची परंपरा आहे.
याशिवाय पुढील नैवेद्य अर्पण करता येतात:
- उकडीचे मोदक
- तळलेले मोदक
- बेसन किंवा बुंदीचे लाडू
- पूरणपोळी
- खीर किंवा पायस
- गूळ आणि खोबरे
- केळी आणि इतर फळे
- पंचखाद्य
नैवेद्य सात्त्विक, ताजा आणि स्वच्छ असावा. अर्पण केल्यानंतर तो प्रसाद म्हणून कुटुंबीय आणि उपस्थित भक्तांना वाटावा.
महाराष्ट्रातील गणेशोत्सवाच्या प्रमुख परंपरा
घरगुती गणपती
काही कुटुंबांत दीड दिवस, तीन दिवस, पाच दिवस, सात दिवस किंवा अनंत चतुर्दशीपर्यंत गणपती ठेवला जातो. हा कालावधी कुटुंबाच्या परंपरेनुसार निश्चित केला जातो.
सकाळ-संध्याकाळ आरती
गणपतीच्या वास्तव्यादरम्यान सकाळी आणि संध्याकाळी आरती, मंत्रजप आणि नैवेद्य अर्पण केला जातो. शेजारी, नातेवाईक आणि मित्रांना आरती व दर्शनासाठी बोलावण्याची प्रथा आहे.
एकवीस दुर्वा आणि मोदक
अनेक घरांत गणपतीला एकवीस दुर्वा, एकवीस फुले किंवा एकवीस मोदक अर्पण करण्याची परंपरा आहे. प्रत्यक्ष संख्या शक्य नसल्यास भक्तिभावाने उपलब्ध साहित्य अर्पण करता येते.
गौरी आवाहन आणि पूजन
महाराष्ट्रातील अनेक घरांत गणेशोत्सवादरम्यान ज्येष्ठा गौरींचे आवाहन केले जाते. गौरींचे स्वागत, पूजन, नैवेद्य, हळदी-कुंकू आणि विसर्जन असे तीन दिवसांचे आयोजन केले जाते.
2026 मध्ये गौरी आवाहन 17 सप्टेंबर, मुख्य गौरी पूजन 18 सप्टेंबर आणि गौरी विसर्जन 19 सप्टेंबर रोजी केले जाईल.
सार्वजनिक गणेशोत्सव
सार्वजनिक मंडळांत मोठ्या गणेशमूर्ती, सामाजिक संदेश देणारी सजावट, सांस्कृतिक कार्यक्रम आणि सेवा उपक्रम आयोजित केले जातात. दर्शनासाठी येणाऱ्या भक्तांची सुरक्षा, स्वच्छता आणि शिस्त राखणेही मंडळांची महत्त्वाची जबाबदारी आहे.
गणेश विसर्जन
घरच्या परंपरेनुसार दीड, तीन, पाच, सात किंवा दहा दिवसांनंतर गणेशमूर्तीचे विसर्जन केले जाते.
विसर्जनापूर्वी उत्तरपूजा, आरती आणि प्रार्थना केली जाते:
हे गणराया, आमच्याकडून झालेली पूजा स्वीकारावी. पुढील वर्षी पुन्हा आनंदाने आमच्या घरी यावे.
त्यानंतर “गणपती बाप्पा मोरया, पुढच्या वर्षी लवकर या” असा जयघोष केला जातो.
पर्यावरणपूरक गणेशोत्सव कसा साजरा करावा?
- शाडू मातीची किंवा नैसर्गिकरीत्या विरघळणारी मूर्ती निवडावी.
- प्लास्टिक आणि थर्माकोलची सजावट टाळावी.
- नैसर्गिक फुले, पाने आणि पुनर्वापरयोग्य वस्तू वापराव्यात.
- निर्माल्य पाण्यात न टाकता स्वतंत्रपणे गोळा करावे.
- शक्य असल्यास कृत्रिम विसर्जन तलाव वापरावा.
- लहान मूर्तीचे घरच्या घरी स्वच्छ पाण्यात विसर्जन करून ते पाणी झाडांना वापरावे.
- ध्वनिप्रदूषण टाळून पारंपरिक वाद्ये आणि नियंत्रित आवाज वापरावा.
- सजावट आणि पूजेसाठी अनावश्यक अन्न व साहित्य वाया घालवू नये.
पर्यावरणपूरक उत्सव म्हणजे परंपरा सोडणे नव्हे. निसर्गाला हानी न पोहोचवता श्रद्धेने उत्सव साजरा करणे, हीच त्यामागील भावना आहे.
गणेश चतुर्थीला चंद्रदर्शन का टाळतात?
पौराणिक कथेनुसार चंद्रदेवांनी भगवान गणेशाच्या स्वरूपाची थट्टा केली. त्यामुळे गणेशाने चंद्राला शाप दिला की भाद्रपद शुक्ल चतुर्थीला चंद्रदर्शन करणाऱ्या व्यक्तीवर खोटा आरोप होऊ शकतो.
यामुळे गणेश चतुर्थीच्या दिवशी चंद्रदर्शन टाळण्याची धार्मिक परंपरा आहे. चुकून चंद्र दिसल्यास गणेशाचे स्मरण करून स्यमंतक मणीशी संबंधित मंत्र म्हणण्याची प्रथा आहे:
सिंहः प्रसेनमवधीत्सिंहो जाम्बवता हतः।
सुकुमारक मा रोदीस्तव ह्येष स्यमन्तकः॥
ही श्रद्धा पौराणिक परंपरेवर आधारित आहे.
गणेश चतुर्थीला काय करावे?
- घर आणि पूजास्थान स्वच्छ ठेवावे.
- गणपतीची स्थापना शक्यतो मध्यान्ह मुहूर्तात करावी.
- ताजी फुले, दूर्वा आणि सात्त्विक नैवेद्य अर्पण करावा.
- पूजेदरम्यान शांतता आणि एकाग्रता ठेवावी.
- कुटुंबासह आरती, मंत्र आणि प्रार्थना करावी.
- गरजू व्यक्तींना अन्न किंवा आवश्यक वस्तू दान कराव्यात.
- उत्सवात स्वच्छता, सुरक्षितता आणि पर्यावरणाची काळजी घ्यावी.
गणेश चतुर्थीला काय टाळावे?
- खंडित किंवा खराब मूर्तीची स्थापना टाळावी.
- मातीच्या रंगीत मूर्तीवर दूध किंवा पाण्याचा अभिषेक करू नये.
- पूजास्थळी अस्वच्छता ठेवू नये.
- प्रसाद आणि अन्न वाया घालवू नये.
- अति ध्वनी, प्लास्टिक आणि प्रदूषण करणारे साहित्य टाळावे.
- दूर्वा आणि फुले तोडताना झाडांचे अनावश्यक नुकसान करू नये.
- उत्सवाच्या नावाखाली इतरांना त्रास होईल असे वर्तन करू नये.
गणेश चतुर्थी 2026 – वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
1. गणेश चतुर्थी 2026 कधी आहे?
सोमवार, 14 सप्टेंबर 2026 रोजी.
2. चतुर्थी तिथी कधी सुरू होईल?
14 सप्टेंबर रोजी सकाळी 7:06 वाजता.
3. चतुर्थी तिथी कधी संपेल?
15 सप्टेंबर रोजी सकाळी 7:44 वाजता.
4. मुंबईतील पूजा मुहूर्त कोणता आहे?
सकाळी 11:20 ते दुपारी 1:48.
5. पुण्यातील पूजा मुहूर्त कोणता आहे?
सकाळी 11:16 ते दुपारी 1:44.
6. गौरी पूजन 2026 कधी आहे?
शुक्रवार, 18 सप्टेंबर 2026 रोजी.
7. अनंत चतुर्दशी कधी आहे?
शुक्रवार, 25 सप्टेंबर 2026 रोजी.
8. गणपती किती दिवस ठेवता येतो?
दीड, तीन, पाच, सात किंवा दहा दिवस, कुलपरंपरेनुसार.
9. गणपतीचा मुख्य मंत्र कोणता?
“ॐ गं गणपतये नमः।”
10. गणपतीला कोणता नैवेद्य प्रिय आहे?
मोदक हा विशेष प्रिय नैवेद्य मानला जातो.
निष्कर्ष
गणेश चतुर्थी हा पूजा, आनंद आणि सजावटीपुरता मर्यादित नसून बुद्धी, शिस्त, नम्रता, सामाजिक एकता आणि जबाबदार कृतीचा उत्सव आहे.
गणपतीची स्थापना करताना आपण जीवनातील अज्ञान, अहंकार आणि अविचार दूर करण्याचा संकल्प करतो. विसर्जन आपल्याला प्रत्येक भौतिक स्वरूप तात्पुरते आहे, पण श्रद्धा, संस्कार आणि चांगले विचार कायम राहतात, याची आठवण करून देते.
2026 मध्ये गणेशोत्सव साजरा करताना पारंपरिक पूजा, घरातील कुलाचार, पर्यावरणाची काळजी आणि समाजहित यांचा समतोल राखावा.
हे गणराया, आम्हाला योग्य निर्णय घेण्याची बुद्धी, अडचणींवर मात करण्याचे धैर्य आणि यशात नम्र राहण्याची प्रेरणा द्या.
गणपती बाप्पा मोरया! मंगलमूर्ती मोरया!
= window.adsbygoogle || []).push({});
