संकष्टी चतुर्थी हे भगवान श्री गणेशाला समर्पित असलेले महत्त्वाचे मासिक व्रत आहे. प्रत्येक हिंदू चांद्रमासातील कृष्ण पक्षाच्या चतुर्थीला संकष्टी चतुर्थी पाळली जाते. “संकष्टी” या शब्दाचा अर्थ संकटातून मुक्त करणारी असा घेतला जातो. त्यामुळे या दिवशी भाविक उपवास, गणेशपूजन, मंत्रजप, व्रतकथा आणि चंद्रदर्शन करून विघ्नहर्त्या गणरायाची प्रार्थना करतात.
महाराष्ट्रात संकष्टी चतुर्थीला विशेष महत्त्व आहे. अनेक कुटुंबांमध्ये सकाळपासून उपवास करून संध्याकाळी श्री गणेशाची पूजा केली जाते. त्यानंतर स्थानिक चंद्रोदयाच्या वेळी चंद्राला अर्घ्य देऊन व्रताची सांगता केली जाते.
या लेखात संकष्टी चतुर्थी 2026 मधील सर्व तारखा, मुंबईसाठी चंद्रोदय वेळ, तीन अंगारकी संकष्टी, पारंपरिक व्रतकथा, उपवासाचे नियम आणि घरच्या घरी करता येणारी संपूर्ण पूजा विधी दिली आहे.
संकष्टी चतुर्थी म्हणजे काय?
पौर्णिमेनंतर येणाऱ्या कृष्ण पक्षातील चौथी तिथी म्हणजे संकष्टी चतुर्थी. हा दिवस भगवान श्री गणेशाच्या उपासनेसाठी समर्पित असतो.
भगवान गणेशाला बुद्धी, विवेक, शुभारंभ आणि विघ्ननिवारणाची देवता मानले जाते. त्यामुळे संकष्टीच्या दिवशी गणरायाची पूजा करून जीवनातील अडचणींवर योग्य बुद्धीने मात करण्याचे सामर्थ्य मागितले जाते.
या व्रतात सामान्यतः पुढील गोष्टी केल्या जातात:
- सकाळी व्रताचा संकल्प
- दिवसभर उपवास किंवा फलाहार
- संध्याकाळी श्री गणेशाची पूजा
- दुर्वा, फुले आणि नैवेद्य अर्पण
- गणेश मंत्र किंवा स्तोत्राचे पठण
- संकष्टी चतुर्थी व्रतकथा वाचन
- स्थानिक चंद्रोदयानंतर चंद्राला अर्घ्य
- आरती आणि प्रसादानंतर उपवासाची सांगता
संकष्टी चतुर्थी 2026 तारीख आणि चंद्रोदय वेळ
खालील चंद्रोदय वेळा मुंबईसाठी आहेत. पुणे, नाशिक, नागपूर, कोल्हापूर, छत्रपती संभाजीनगर आणि महाराष्ट्रातील इतर शहरांमध्ये चंद्रोदयाची वेळ काही मिनिटांनी वेगळी असू शकते.
| महिना | संकष्टी चतुर्थीची तारीख | वार | मुंबईतील चंद्रोदय | विशेष |
|---|---|---|---|---|
| जानेवारी | 6 जानेवारी 2026 | मंगळवार | रात्री 9:22 | अंगारकी संकष्टी |
| फेब्रुवारी | 5 फेब्रुवारी 2026 | गुरुवार | रात्री 9:48 | संकष्टी चतुर्थी |
| मार्च | 6 मार्च 2026 | शुक्रवार | रात्री 9:19 | संकष्टी चतुर्थी |
| एप्रिल | 5 एप्रिल 2026 | रविवार | रात्री 9:47 | संकष्टी चतुर्थी |
| मे | 5 मे 2026 | मंगळवार | रात्री 10:19 | अंगारकी संकष्टी |
| जून | 3 जून 2026 | बुधवार | रात्री 9:52 | अधिकमासातील विभुवन संकष्टी |
| जुलै | 3 जुलै 2026 | शुक्रवार | रात्री 9:52 | संकष्टी चतुर्थी |
| ऑगस्ट | 2 ऑगस्ट 2026 | रविवार | रात्री 9:37 | महिन्यातील पहिली संकष्टी |
| ऑगस्ट | 31 ऑगस्ट 2026 | सोमवार | रात्री 8:51 | महिन्यातील दुसरी संकष्टी |
| सप्टेंबर | 29 सप्टेंबर 2026 | मंगळवार | रात्री 8:14 | अंगारकी संकष्टी |
| ऑक्टोबर | 29 ऑक्टोबर 2026 | गुरुवार | रात्री 8:53 | संकष्टी चतुर्थी |
| नोव्हेंबर | 27 नोव्हेंबर 2026 | शुक्रवार | रात्री 8:51 | संकष्टी चतुर्थी |
| डिसेंबर | 26 डिसेंबर 2026 | शनिवार | रात्री 8:45 | संकष्टी चतुर्थी |
महत्त्वाची सूचना: चंद्रोदयाची वेळ शहर, अक्षांश-रेखांश आणि स्थानिक पंचांगानुसार बदलते. व्रत सोडण्यापूर्वी आपल्या शहराची अद्ययावत वेळ स्थानिक पंचांगातून तपासावी.
2026 मध्ये अंगारकी संकष्टी चतुर्थी कधी आहे?
संकष्टी चतुर्थी मंगळवारी आली तर तिला अंगारकी संकष्टी चतुर्थी म्हटले जाते.
2026 मध्ये पुढील तीन अंगारकी संकष्टी आहेत:
- 6 जानेवारी 2026 – मंगळवार
- 5 मे 2026 – मंगळवार
- 29 सप्टेंबर 2026 – मंगळवार
मंगळवार आणि गणेश उपासनेचा संयोग असल्यामुळे अंगारकी संकष्टीला महाराष्ट्रात विशेष महत्त्व दिले जाते. या दिवशी गणपती मंदिरांमध्ये दर्शनासाठी मोठी गर्दी होत असते.
संकष्टी आणि विनायकी चतुर्थीमध्ये काय फरक आहे?
| संकष्टी चतुर्थी | विनायकी चतुर्थी |
|---|---|
| कृष्ण पक्षातील चतुर्थी | शुक्ल पक्षातील चतुर्थी |
| पौर्णिमेनंतर येते | अमावास्येनंतर येते |
| चंद्रोदयानंतर व्रत सोडण्याची परंपरा | सामान्यतः चंद्रदर्शनाचा नियम नसतो |
| संकट निवारण आणि गणेश उपासनेशी संबंधित | शुभारंभ, बुद्धी आणि गणेशकृपेसाठी उपासना |
| मंगळवारी आल्यास अंगारकी संकष्टी | विशिष्ट वारानुसार नाव बदलत नाही |
संकष्टी चतुर्थीला चंद्रोदयाचे महत्त्व का आहे?
संकष्टी चतुर्थीच्या व्रतात चंद्रोदय हा व्रत पूर्ण करण्याचा महत्त्वाचा टप्पा मानला जातो. भाविक दिवसभर उपवास करून संध्याकाळी गणेशाची पूजा करतात. चंद्रोदयानंतर चंद्रदेवाला अर्घ्य देऊन गणेशाची आरती केली जाते आणि त्यानंतर उपवास सोडला जातो.
चंद्र मन, भावना, शीतलता आणि काळाच्या चक्राचे प्रतीक मानला जातो. चंद्राला अर्घ्य देताना मनातील अस्थिरता कमी होऊन विवेक, संयम आणि शांतता प्राप्त व्हावी, अशी प्रार्थना केली जाते.
संकष्टीचे व्रत आपल्या शहरातील प्रत्यक्ष किंवा पंचांगानुसार निश्चित चंद्रोदयानंतरच सोडण्याची परंपरा आहे.
संकष्टी चतुर्थी व्रत कोणी करावे?
श्रद्धा असलेली कोणतीही व्यक्ती संकष्टी चतुर्थीचे व्रत करू शकते.
- स्त्री किंवा पुरुष
- विवाहित किंवा अविवाहित व्यक्ती
- विद्यार्थी
- व्यवसाय किंवा नोकरी करणारे
- ज्येष्ठ व्यक्ती
- पूर्ण उपवास करू न शकणारे फलाहार करणारे भाविक
लहान मुले, गर्भवती महिला, ज्येष्ठ नागरिक, मधुमेह असलेल्या व्यक्ती किंवा नियमित औषधे घेणाऱ्यांनी कठोर उपवास करणे आवश्यक नाही.
आरोग्याला त्रास होईल असा उपवास करण्यापेक्षा आपल्या क्षमतेनुसार फलाहार करून श्रद्धेने पूजा करणे योग्य आहे.
संकष्टी चतुर्थीच्या उपवासाचे प्रकार
प्रत्येक कुटुंबाची उपवासाची पद्धत वेगळी असू शकते.
निर्जल उपवास
या प्रकारात भाविक चंद्रोदयापर्यंत पाणी आणि अन्न घेत नाहीत. हा कठोर उपवास असून प्रत्येकासाठी योग्य असेलच असे नाही.
जलाहार
दिवसभर फक्त पाणी घेऊन उपवास केला जातो.
दूध आणि फळांचा उपवास
दूध, फळे, सुकामेवा किंवा नारळपाणी घेऊन व्रत केले जाते.
फलाहार
साबुदाणा, राजगिरा, बटाटा, रताळे, शेंगदाणे, फळे आणि उपवासासाठी मान्य पदार्थ खाल्ले जातात.
एकभुक्त व्रत
चंद्रोदयानंतर पूजा पूर्ण करून एकदाच सात्त्विक भोजन केले जाते.
आपल्या आरोग्याला आणि कौटुंबिक परंपरेला योग्य असा उपवासाचा प्रकार निवडावा.
संकष्टी चतुर्थीला काय खावे?
उपवासाच्या परंपरेनुसार पुढील पदार्थ घेता येतात:
- ताजी फळे
- दूध आणि दही
- साबुदाणा खिचडी किंवा थालीपीठ
- राजगिरा
- रताळे आणि बटाटा
- भगर
- शेंगदाणे
- सुकामेवा
- नारळपाणी
- उपवासाचे मीठ
- फळांचा रस
व्रत सोडल्यानंतर हलके, ताजे आणि सात्त्विक भोजन घ्यावे.
संकष्टी चतुर्थीला काय टाळावे?
कौटुंबिक परंपरेनुसार पुढील पदार्थ टाळले जातात:
- गहू आणि नियमित पीठ
- तांदूळ
- डाळी आणि कडधान्ये
- नियमित मीठ
- कांदा आणि लसूण
- मांसाहार
- मद्य आणि तंबाखू
- वासी किंवा अतितेलकट पदार्थ
उपवासाचे नियम प्रदेश आणि घरातील परंपरेनुसार बदलू शकतात.
संकष्टी चतुर्थी पूजेसाठी आवश्यक साहित्य
साध्या घरगुती पूजेसाठी पुढील साहित्य ठेवता येते:
- भगवान गणेशाची मूर्ती किंवा चित्र
- स्वच्छ पाट किंवा चौरंग
- लाल किंवा पिवळे वस्त्र
- हळद आणि कुंकू
- अक्षता
- चंदन किंवा अष्टगंध
- शेंदूर
- ताज्या दुर्वा
- लाल जास्वंद किंवा इतर ताजे फूल
- फुलांचा हार
- तुपाचा किंवा तेलाचा दिवा
- कापसाच्या वाती
- धूप किंवा अगरबत्ती
- कापूर
- मोदक किंवा लाडू
- फळे
- गूळ आणि खोबरे
- नारळ
- विड्याची पाने आणि सुपारी
- चंद्राला अर्घ्य देण्यासाठी तांब्या किंवा लोटा
- स्वच्छ पाणी
- थोडे दूध
- व्रतकथा किंवा पूजा पुस्तक
- आरतीचे ताट
सर्व साहित्य उपलब्ध नसले तरी उपलब्ध वस्तूंनी श्रद्धेने पूजा करता येते.
संकष्टी चतुर्थी पूजा विधी मराठी
1. सकाळी स्नान आणि स्वच्छता
सकाळी स्नान करून स्वच्छ कपडे परिधान करावेत. देवघर आणि पूजेचे स्थान स्वच्छ करावे.
गणेशाच्या मूर्तीसमोर किंवा चित्रासमोर दिवा लावून नमस्कार करावा.
2. व्रताचा संकल्प
हातात पाणी, फूल आणि अक्षता घेऊन व्रताचा संकल्प करावा.
माझ्या कुटुंबाच्या आरोग्य, शांती, सद्बुद्धी आणि सर्वांच्या कल्याणासाठी मी श्रद्धेने संकष्टी चतुर्थीचे व्रत आणि श्री गणेश पूजन करीत आहे.
यानंतर हातातील पाणी स्वच्छ पात्रात सोडावे.
3. दिवसभर उपवास किंवा फलाहार
आपल्या आरोग्य आणि परंपरेनुसार पूर्ण उपवास, जलाहार किंवा फलाहार करावा.
दिवसभर शक्यतो शांतता, संयम आणि सकारात्मक विचार ठेवावेत. अनावश्यक राग, वाद, अपशब्द आणि असत्य बोलणे टाळावे.
4. संध्याकाळी पूजेची तयारी
चंद्रोदयापूर्वी पूजेची जागा स्वच्छ करावी. पाटावर लाल किंवा पिवळे वस्त्र पसरून श्री गणेशाची मूर्ती किंवा चित्र ठेवावे.
दिवा, धूप, फुले, दुर्वा आणि नैवेद्य व्यवस्थित मांडावा.
5. दीपप्रज्वलन
तुपाचा किंवा तेलाचा दिवा प्रज्वलित करावा.
शुभं करोति कल्याणम् आरोग्यं धनसंपदा।
शत्रुबुद्धिविनाशाय दीपज्योतिर्नमोऽस्तुते॥
6. गणेश ध्यान
डोळे मिटून गणरायाच्या प्रसन्न स्वरूपाचे ध्यान करावे.
वक्रतुण्ड महाकाय सूर्यकोटि समप्रभ।
निर्विघ्नं कुरु मे देव सर्वकार्येषु सर्वदा॥
7. श्री गणेशाचे आवाहन
फूल आणि अक्षता अर्पण करून म्हणावे:
ॐ गं गणपतये नमः। श्री महागणपतिं आवाहयामि, स्थापयामि, पूजयामि।
स्थिर मूर्ती असल्यास औपचारिक आवाहन आवश्यक नाही. नमस्कार करून पूजा सुरू करता येते.
8. हळद, कुंकू, चंदन आणि अक्षता अर्पण
गणेशाला चंदन किंवा अष्टगंधाचा टिळा लावावा. त्यानंतर हळद, कुंकू, शेंदूर आणि अक्षता अर्पण कराव्यात.
ॐ गणपतये नमः। गंधाक्षतान् समर्पयामि।
मूर्तीवर थेट साहित्य लावल्याने रंग खराब होणार असल्यास ते समोरील पात्रात अर्पण करावे.
9. फूल आणि दुर्वा अर्पण
गणेशाला लाल जास्वंद किंवा उपलब्ध ताजे फूल अर्पण करावे. त्यानंतर स्वच्छ दुर्वांची जुडी अर्पण करावी.
ॐ गं गणपतये नमः। पुष्पाणि दूर्वांकुरान् समर्पयामि।
काही कुटुंबांत 21 दुर्वा किंवा 21 दुर्वांच्या जुड्या अर्पण करण्याची परंपरा आहे. संख्या अनिवार्य नाही.
10. गणेशाच्या बारा नावांनी अर्चना
प्रत्येक नावानंतर फूल, दुर्वा किंवा अक्षता अर्पण करावी:
ॐ सुमुखाय नमः।
ॐ एकदन्ताय नमः।
ॐ कपिलाय नमः।
ॐ गजकर्णकाय नमः।
ॐ लंबोदराय नमः।
ॐ विकटाय नमः।
ॐ विघ्ननाशाय नमः।
ॐ विनायकाय नमः।
ॐ धूम्रकेतवे नमः।
ॐ गणाध्यक्षाय नमः।
ॐ भालचन्द्राय नमः।
ॐ गजाननाय नमः।
11. धूप आणि दीप अर्पण
धूप किंवा अगरबत्ती दाखवून त्यानंतर दिवा अर्पण करावा.
ॐ गणपतये नमः। धूपमाघ्रापयामि। दीपं दर्शयामि।
12. नैवेद्य अर्पण
मोदक, लाडू, फळ, गूळ-खोबरे किंवा उपवासासाठी योग्य सात्त्विक नैवेद्य अर्पण करावा.
ॐ गणपतये नमः। नैवेद्यं निवेदयामि।
नैवेद्य काही काळ देवासमोर ठेवावा आणि पूजा पूर्ण झाल्यानंतर प्रसाद म्हणून वाटावा.
13. गणेश मंत्राचा जप
शांतपणे पुढील मंत्राचा 11, 21 किंवा 108 वेळा जप करता येतो:
ॐ गं गणपतये नमः।
गणेश गायत्री मंत्र:
ॐ एकदन्ताय विद्महे वक्रतुण्डाय धीमहि।
तन्नो दन्तिः प्रचोदयात्॥
14. गणपती अथर्वशीर्ष किंवा स्तोत्र पठण
वेळ आणि परंपरेनुसार पुढीलपैकी कोणताही पाठ म्हणता येतो:
- गणपती अथर्वशीर्ष
- संकटनाशन गणेश स्तोत्र
- गणेश द्वादश नाम स्तोत्र
- गणेश चालीसा
- गणेश गायत्री मंत्र
- गणेश कवच
15. संकष्टी चतुर्थी व्रतकथा वाचा
गणेशपूजनानंतर संकष्टी चतुर्थीची पारंपरिक व्रतकथा वाचावी किंवा ऐकावी.
कथेनंतर तिच्या संदेशाचे मनन करून आपल्या चुका सुधारण्याचा आणि सत्य, विवेक व नम्रतेने वागण्याचा संकल्प करावा.
16. गणपतीची आरती
कापूर किंवा दिव्याने श्री गणपतीची आरती करावी.
सुखकर्ता दुःखहर्ता वार्ता विघ्नाची।
नुरवी पुरवी प्रेम कृपा जयाची।
सर्वांगी सुंदर उटी शेंदुराची।
कंठी झळके माळ मुक्ताफळांची॥
जय देव जय देव जय मंगलमूर्ती।
दर्शनमात्रे मनःकामना पुरती॥
17. चंद्रोदयाची प्रतीक्षा
पूजा झाल्यानंतर आपल्या शहरातील चंद्रोदयाची वेळ होईपर्यंत प्रतीक्षा करावी.
वेळ पंचांगातून तपासावी. काही मिनिटांचा फरक शहरानुसार असू शकतो.
18. चंद्रदर्शन आणि अर्घ्य
चंद्र उगवल्यानंतर तांब्याच्या लोट्यात स्वच्छ पाणी घ्यावे. कौटुंबिक परंपरेनुसार त्यात थोडे दूध, अक्षता आणि फूल घालता येते.
चंद्राकडे पाहून अर्घ्य अर्पण करताना म्हणावे:
ॐ सोमाय नमः।
किंवा:
दधिशंखतुषाराभं क्षीरोदार्णवसम्भवम्।
नमामि शशिनं सोमं शम्भोर्मुकुटभूषणम्॥
अर्घ्य देताना पाणी स्वच्छ पात्रात किंवा झाडाजवळ सोडावे. उंच इमारतीवरून किंवा इतरांच्या जागेत पाणी पडणार नाही याची काळजी घ्यावी.
19. चंद्राला नैवेद्य दाखवा
काही कुटुंबांमध्ये गणेशाला अर्पण केलेल्या नैवेद्याचा भाग चंद्राला दाखवण्याची परंपरा आहे.
स्थानिक आणि कौटुंबिक परंपरेनुसार हा विधी करता येतो.
20. क्षमाप्रार्थना
पूजेत किंवा व्रतात झालेल्या चुका क्षमा करण्याची प्रार्थना करावी:
मंत्रहीनं क्रियाहीनं भक्तिहीनं सुरेश्वर।
यत्पूजितं मया देव परिपूर्णं तदस्तु मे॥
सोप्या मराठीत:
हे गणराया, माझ्याकडून जाणते-अजाणतेपणी झालेल्या चुका क्षमा करून माझे व्रत आणि पूजन स्वीकारावे.
21. उपवासाची सांगता
चंद्राला अर्घ्य दिल्यानंतर गणेशाला नमस्कार करून प्रसाद घ्यावा. त्यानंतर आपल्या परंपरेनुसार फलाहार किंवा सात्त्विक भोजन करून उपवास सोडावा.
अतिशय दीर्घ उपवासानंतर एकदम जड आणि तेलकट अन्न घेणे टाळावे.
चंद्र दिसत नसेल तर संकष्टीचे व्रत कसे सोडावे?
पाऊस, ढग, धुके किंवा उंच इमारतींमुळे प्रत्यक्ष चंद्र दिसत नसल्यास घाबरण्याची आवश्यकता नाही.
- आपल्या शहराची अधिकृत किंवा विश्वसनीय पंचांगातील चंद्रोदय वेळ तपासा.
- निर्धारित वेळेनंतर काही मिनिटे थांबा.
- चंद्र असलेल्या दिशेला मनोमन नमस्कार करा.
- “ॐ सोमाय नमः” म्हणत अर्घ्य अर्पण करा.
- गणेशाची आरती करून व्रताची सांगता करा.
या बाबतीत आपल्या कुटुंबातील परंपरेचा किंवा जाणकार पुरोहिताचा सल्ला घेता येतो.
संकष्टी चतुर्थी व्रत कथा मराठी
खाली संकष्टी चतुर्थीला सांगितली जाणारी भगवान शिव, माता पार्वती आणि एका बालकाशी संबंधित प्रचलित लोकपरंपरेतील कथा दिली आहे. विविध प्रदेशांमध्ये या कथेच्या तपशीलांत थोडेफार बदल आढळतात.
शिव-पार्वती आणि बालकाची कथा
एकदा भगवान शिव आणि माता पार्वती नदीकाठी बसले होते. दोघांना सारीपाट किंवा चौसर खेळण्याची इच्छा झाली. मात्र खेळात कोण जिंकले आणि कोण हरले, याचा निष्पक्ष निर्णय देण्यासाठी तिसरी व्यक्ती तेथे नव्हती.
माता पार्वतीने जवळ उपलब्ध असलेल्या माती किंवा गवतापासून एका बालकाची प्रतिमा तयार केली आणि आपल्या दिव्य शक्तीने त्याला जीवन दिले.
माता पार्वती त्या बालकाला म्हणाल्या, “आम्ही खेळ खेळणार आहोत. तू हा खेळ लक्षपूर्वक पाहा आणि शेवटी सत्य निर्णय सांग.”
बालकाने नम्रपणे आज्ञा स्वीकारली.
भगवान शिव आणि माता पार्वती यांनी खेळ सुरू केला. प्रचलित कथेनुसार माता पार्वती खेळात जिंकल्या; परंतु बालकाने चुकून किंवा पक्षपातीपणे भगवान शिव विजयी झाल्याचे घोषित केले.
माता पार्वतीने पुन्हा खेळ खेळला. यावेळीही त्या जिंकल्या, पण बालकाने पुन्हा शिव विजयी झाल्याचे सांगितले.
वारंवार चुकीचा निर्णय ऐकून माता पार्वती क्रोधित झाल्या. त्यांनी बालकाला आपल्या चुकीच्या निर्णयाचे फळ भोगण्याचा शाप दिला. काही कथांनुसार त्याचे पाय दुर्बल झाले, तर काही परंपरांमध्ये तो चिखलात किंवा दुःखद अवस्थेत अडकला असे सांगितले जाते.
बालकाला आपली चूक समजली. त्याने माता पार्वतीच्या चरणी पडून क्षमा मागितली.
तो म्हणाला, “माते, माझ्याकडून मोठी चूक झाली. मी जाणूनबुजून आपला अपमान केलेला नाही. कृपया मला या संकटातून मुक्त होण्याचा मार्ग सांगा.”
बालकाचा पश्चात्ताप पाहून माता पार्वतींचा क्रोध शांत झाला. त्या म्हणाल्या, “दिलेला शाप मी पूर्णपणे परत घेऊ शकत नाही. परंतु भगवान गणेशाची उपासना केल्यास तुला या संकटातून मुक्त होण्याचा मार्ग मिळेल. येथे संकष्टी चतुर्थीच्या दिवशी काही भक्त किंवा नागकन्या गणेशपूजा करण्यासाठी येतील. त्यांच्याकडून व्रताची विधी जाणून घे आणि श्रद्धेने ते व्रत कर.”
काही काळानंतर संकष्टी चतुर्थीच्या दिवशी तेथे गणेशपूजा करणाऱ्या भक्त स्त्रिया आल्या. बालकाने त्यांच्याकडून व्रताचे नियम, पूजा पद्धत, मंत्र आणि चंद्राला अर्घ्य देण्याची विधी समजून घेतली.
बालकाने पूर्ण श्रद्धेने संकष्टी चतुर्थीचे व्रत केले. त्याने भगवान गणेशाची पूजा केली, दुर्वा आणि फुले अर्पण केली, व्रतकथा ऐकली आणि चंद्रोदयानंतर अर्घ्य देऊन व्रत पूर्ण केले.
त्याच्या पश्चात्तापाने आणि भक्तीने भगवान गणेश प्रसन्न झाले.
गणरायाने त्याला दर्शन देऊन विचारले, “बालका, तुला कोणता वर हवा आहे?”
बालकाने उत्तर दिले, “हे विघ्नहर्त्या, माझ्याकडून झालेल्या चुकीचे प्रायश्चित्त होऊ द्या. माझे संकट दूर करा आणि मला पुन्हा माता पार्वती व भगवान शिव यांच्या चरणांजवळ जाण्याची संधी द्या.”
भगवान गणेशाने त्याचे संकट दूर केले आणि त्याला योग्य मार्ग दाखवला. बालक पुन्हा स्वस्थ झाला आणि शिव-पार्वतींच्या सान्निध्यात पोहोचला.
त्याने माता पार्वतीची क्षमा मागितली. माता पार्वतीनेही त्याचा पश्चात्ताप आणि बदललेले वर्तन पाहून त्याला आशीर्वाद दिला.
अशा प्रकारे गणेशाच्या उपासनेने बालकाचे संकट दूर झाले. त्यामुळे कृष्ण पक्षातील चतुर्थीला श्रद्धेने गणेशाचे व्रत केल्यास मनुष्याला संकटांचा सामना करण्यासाठी बुद्धी, संयम आणि योग्य मार्गदर्शन मिळते, अशी धार्मिक श्रद्धा आहे.
संकष्टी चतुर्थी व्रतकथेचा संदेश
या कथेतून पुढील संदेश मिळतात:
- सत्य निर्णय देताना पक्षपात करू नये.
- चूक लक्षात आल्यानंतर प्रामाणिकपणे पश्चात्ताप करावा.
- क्षमेसोबत स्वतःच्या वर्तनात बदल करणे आवश्यक आहे.
- भक्ती म्हणजे केवळ इच्छा मागणे नव्हे, तर स्वतःला सुधारणे होय.
- संकटातून बाहेर पडण्यासाठी बुद्धी, संयम आणि सातत्य आवश्यक असते.
- गणेश उपासना विवेकपूर्ण निर्णय घेण्याची प्रेरणा देते.
संकष्टी चतुर्थीच्या दिवशी म्हणायचे मंत्र
गणेश मूलमंत्र
ॐ गं गणपतये नमः।
वक्रतुंड महाकाय मंत्र
वक्रतुण्ड महाकाय सूर्यकोटि समप्रभ।
निर्विघ्नं कुरु मे देव सर्वकार्येषु सर्वदा॥
गणेश गायत्री मंत्र
ॐ एकदन्ताय विद्महे वक्रतुण्डाय धीमहि।
तन्नो दन्तिः प्रचोदयात्॥
संकटनाशन प्रार्थना
प्रणम्य शिरसा देवं गौरीपुत्रं विनायकम्।
भक्तावासं स्मरेन्नित्यमायुःकामार्थसिद्धये॥
चंद्र अर्घ्य मंत्र
ॐ सोमाय नमः।
संकष्टी चतुर्थी व्रताचे आध्यात्मिक महत्त्व
धार्मिक श्रद्धेनुसार संकष्टी चतुर्थीचे व्रत केल्याने पुढील आध्यात्मिक लाभ मिळतात असे मानले जाते:
- भगवान गणेशावरील श्रद्धा दृढ होते.
- मन एकाग्र आणि शांत करण्यास मदत होते.
- अडचणींना संयमाने सामोरे जाण्याची प्रेरणा मिळते.
- विवेकपूर्ण निर्णय घेण्याची जाणीव वाढते.
- आहार आणि इंद्रियांवर संयम ठेवण्याचा सराव होतो.
- कुटुंबात सामूहिक पूजा आणि संस्कारांची परंपरा टिकते.
- कृतज्ञता आणि नम्रतेची भावना वाढते.
- मनातील अस्वस्थता आणि नकारात्मकता कमी करण्यासाठी प्रार्थनेचा आधार मिळतो.
हे लाभ धार्मिक श्रद्धा आणि वैयक्तिक अनुभूतीवर आधारित आहेत. व्रत किंवा पूजा वैद्यकीय उपचार, आर्थिक नियोजन किंवा तज्ज्ञांच्या मार्गदर्शनाचा पर्याय नाही.
संकष्टीच्या दिवशी करावयाच्या चांगल्या गोष्टी
- गणेश मंदिरात दर्शन घ्या.
- गणपती अथर्वशीर्ष किंवा गणेश स्तोत्र म्हणा.
- गरजू व्यक्तीला अन्न किंवा आवश्यक वस्तू दान करा.
- पक्षी आणि प्राण्यांसाठी अन्न-पाण्याची व्यवस्था करा.
- कुटुंबासोबत शांतपणे आरती करा.
- एका चुकीच्या सवयीपासून दूर राहण्याचा संकल्प करा.
- विद्यार्थ्यांना पुस्तके किंवा शैक्षणिक साहित्य दान करा.
- अन्नाचा अपव्यय टाळा.
संकष्टी चतुर्थीला कोणत्या गोष्टी टाळाव्यात?
- आरोग्याला धोका निर्माण करणारा कठोर उपवास
- राग, वादविवाद आणि कटू बोलणे
- अन्न आणि पाण्याचा अपव्यय
- वासी किंवा अस्वच्छ नैवेद्य
- दिवा किंवा कापूर असुरक्षितपणे ठेवणे
- भय किंवा अंधश्रद्धेवर आधारित उपाय
- चमत्कार किंवा हमखास फलप्राप्तीचे दावे
- आजारी व्यक्तीला उपवासासाठी जबरदस्ती करणे
- स्थानिक चंद्रोदयाची वेळ न तपासता व्रत सोडणे
संकष्टी चतुर्थी 2026 – वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
1. 2026 मध्ये संकष्टी चतुर्थी किती वेळा आहे?
2026 मध्ये एकूण 13 संकष्टी चतुर्थी आहेत. ऑगस्ट महिन्यात 2 ऑगस्ट आणि 31 ऑगस्ट अशा दोन संकष्टी येतात.
2. 2026 मध्ये अंगारकी संकष्टी कधी आहे?
2026 मध्ये 6 जानेवारी, 5 मे आणि 29 सप्टेंबर या तीन दिवशी अंगारकी संकष्टी चतुर्थी आहे.
3. संकष्टीचे व्रत किती वाजता सोडावे?
आपल्या शहरातील चंद्रोदयानंतर चंद्राला अर्घ्य देऊन आणि गणेशाची आरती करून व्रत सोडावे. चंद्रोदयाची वेळ प्रत्येक शहरात वेगळी असते.
4. चंद्र दिसत नसेल तर व्रत सोडता येते का?
ढग किंवा पावसामुळे चंद्र दिसत नसल्यास स्थानिक पंचांगातील चंद्रोदय वेळेनंतर चंद्राला मनोमन नमस्कार करून अर्घ्य देता येते. कौटुंबिक परंपरेनुसार मार्गदर्शन घ्यावे.
5. संकष्टीला पूर्ण उपवास करणे आवश्यक आहे का?
नाही. आरोग्य आणि क्षमतेनुसार फलाहार, दूध-फळे किंवा एकभुक्त व्रत करता येते. आरोग्याला त्रास होईल असा उपवास करू नये.
6. संकष्टीला कोणता नैवेद्य दाखवावा?
मोदक, लाडू, फळे, गूळ-खोबरे, खीर किंवा उपवासासाठी योग्य सात्त्विक पदार्थ अर्पण करता येतो.
7. संकष्टीच्या पूजेत किती दुर्वा अर्पण कराव्यात?
काही परंपरांमध्ये 21 दुर्वा किंवा 21 दुर्वांच्या जुड्या अर्पण केल्या जातात. मात्र संख्या अनिवार्य नाही. उपलब्धतेनुसार एक स्वच्छ जुडीही अर्पण करता येते.
8. महिला संकष्टीचे व्रत करू शकतात का?
होय. स्त्री, पुरुष, विवाहित, अविवाहित आणि ज्येष्ठ व्यक्ती आपल्या श्रद्धा व आरोग्यानुसार हे व्रत करू शकतात.
9. गर्भवती महिलांनी संकष्टीचा उपवास करावा का?
गर्भवती महिलांनी कठोर उपवास करण्यापूर्वी डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा. पूजा, मंत्रजप आणि फलाहाराद्वारेही व्रताचा भाव जपता येतो.
10. गणपती अथर्वशीर्ष म्हणणे आवश्यक आहे का?
गणपती अथर्वशीर्ष म्हणणे शुभ मानले जाते, परंतु ते अनिवार्य नाही. “ॐ गं गणपतये नमः” मंत्र, गणेश स्तोत्र किंवा आरतीही म्हणता येते.
11. संकष्टी आणि अंगारकी संकष्टी एकच आहे का?
प्रत्येक कृष्ण पक्षातील चतुर्थी ही संकष्टी असते. तीच संकष्टी मंगळवारी आली तर तिला अंगारकी संकष्टी म्हणतात.
12. संकष्टीला चंद्राची पूजा का केली जाते?
संकष्टीचे व्रत चंद्रोदयानंतर पूर्ण करण्याची धार्मिक परंपरा आहे. चंद्राला अर्घ्य देऊन मनातील शांती, संयम आणि शीतलतेसाठी प्रार्थना केली जाते.
निष्कर्ष
संकष्टी चतुर्थी हे केवळ दिवसभर अन्न न घेण्याचे व्रत नसून संयम, सत्य, नम्रता आणि विवेक यांचा अभ्यास करण्याचा दिवस आहे.
2026 मध्ये एकूण 13 संकष्टी चतुर्थी असून जानेवारी, मे आणि सप्टेंबरमधील संकष्टी अंगारकी आहेत. प्रत्येक संकष्टीला आपल्या शहरातील चंद्रोदयाची अचूक वेळ तपासून चंद्राला अर्घ्य दिल्यानंतर व्रताची सांगता करावी.
विस्तृत पूजा शक्य नसल्यास दिवा, फूल, दुर्वा, साधा नैवेद्य, गणेश मंत्र आणि आरतीद्वारेही उपासना करता येते. उपवास करताना आपल्या आरोग्याला प्राधान्य द्यावे आणि चमत्काराच्या अपेक्षेपेक्षा जीवनात योग्य विचार, प्रामाणिक प्रयत्न आणि सदाचार स्वीकारण्याचा संकल्प करावा.
हे गणराया, आम्हाला संकटांपासून पळण्याऐवजी त्यांचा बुद्धी, संयम आणि धैर्याने सामना करण्याची शक्ती द्या.
गणपती बाप्पा मोरया! मंगलमूर्ती मोरया!
संकष्टी चतुर्थी – तारीख, चंद्रोदय समय, व्रत कथा और संपूर्ण पूजा विधि
સંકષ્ટી ચતુર્થી – ચંદ્રોદય સમય, વ્રતકથા અને સંપૂર્ણ પૂજા વિધિ ગુજરાતી
संकष्टी चतुर्थी – तारीख, चंद्रोदय वेळ, व्रत कथा आणि संपूर्ण पूजा विधी मराठी
Sankashti Chaturthi – Local Dates, Moonrise Times, Vrat Katha and Puja Vidhi
मराठीत गणेशजींचे पाठ आणि पूजा मार्गदर्शिका
- गणेश चालीसा मराठीत – भगवान गणेशांची महिमा, विघ्नहर्ता स्वरूप आणि पठणाचे आध्यात्मिक लाभ सांगणारा भक्तिमय पाठ.
- गणपती अथर्वशीर्ष मराठीत – गणपतीला परम तत्त्व आणि ज्ञानस्वरूप मानून केलेली पवित्र वैदिक स्तुती.
- संकटनाशन गणेश स्तोत्र मराठीत – जीवनातील संकटे आणि अडथळे दूर करण्यासाठी गणेशजींना समर्पित पवित्र स्तोत्र.
- गणेश द्वादश नाम स्तोत्र मराठीत – भगवान गणेशांची बारा पवित्र नावे आणि त्यांचे आध्यात्मिक महत्त्व सांगणारे स्तोत्र.
- गणेश कवच मराठीत – गणेशजींची कृपा, मार्गदर्शन आणि आध्यात्मिक संरक्षण मिळवण्यासाठी पठण केले जाणारे पवित्र कवच.
- ऋण विमोचन गणेश स्तोत्र मराठीत – कर्ज, आर्थिक चिंता आणि मानसिक तणावातून मुक्तीसाठी केली जाणारी गणेश प्रार्थना.
- गणपतीची आरती मराठीत – सुखकर्ता आणि दुःखहर्ता गणपती बाप्पांच्या महिमेचे भक्तिभावाने गायले जाणारे आरतीगीत.
- गणेश पूजा साहित्य मराठीत – गणेशजींची विधिपूर्वक पूजा करण्यासाठी आवश्यक साहित्याची सोपी आणि उपयुक्त माहिती.
Download संकष्टी चतुर्थी व्रत कथा आणि संपूर्ण पूजा विधी मराठी PDF
= window.adsbygoogle || []).push({});
